Thứ Bảy, 17/11/2018 05:30 Sáng

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Tin xuất bản, báo chí
85 chân dung văn hóa văn chương Việt của Giáo sư Phong Lê

Quý I/2018, Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông đã ra mắt bạn đọc cuốn sách "85 chân dung văn hóa - văn chương Việt" của GS. Phong Lê. Trong cuốn sách này, 85 chân dung văn hóa - văn chương Việt được GS. Phong Lê khắc họa với những vẻ đậm nhạt khác nhau, nhưng đều là các nhân vật của Phong Lê, do chính ông mang nặng đẻ đau "sinh ra" họ. Nhà văn Ma Văn Kháng đã có bài viết "Đọc 85 chân dung văn hóa, văn chương Việt của GS.Phong Lê" in trên tạp chí Lý luận Phê bình Văn học - Nghệ thuật số ra tháng 7/2018. 

Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông xin trân trọng giới thiệu với đọc giả toàn văn bài viết của Nhà văn Ma Văn Kháng:


ĐỌC 85 CHÂN DUNG VĂN HÓA VĂN CHƯƠNG VIỆT CỦA GIÁO SƯ PHONG LÊ

 

Mấy gạch đầu dòng trong cảm nhận

Giáo sư Phong Lê, bạn tôi vừa cho xuất bản cuốn 85 chân dung văn hóa văn chương Việt. Dẫu biết rằng đây không phải là cuốn sách lớn duy nhất trong toàn bộ trước tác đồ sộ, càng không phải là cuốn sách cuối cùng của một đời văn miệt mài và thành tựu khi ông chớm vào tuổi 80,  mà sao đọc nó vẫn không thoát khỏi cảm giác kinh ngạc và thán phục.

Trong bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học của Ivanovic Medeleev,  H2 là một phân tử, O là một phân tử. Mỗi phân tử này có tính độc lập và có những đặc tính riêng. Nhưng hỗn hợp H20 lại cho ta một dung dịch có tên là nước - không hiểu tôi diễn tả một cách sơ giản  bằng trình độ hóa học trung học cơ sở ấy có đúng không. Tương tự như thế chăng, những  bài  viết về từng chân dung của Phong Lê đã in rải rác từ nhiều năm nay, mỗi bài có một giá trị  tự thân độc lập; nhưng bây giờ tập hợp chúng lại, thành một hỗn hợp như kiểu H2 +O thì lại không phải là một tổng kê đơn thuần, nghĩa là đã xuất hiện môt hiệu ứng, tạo nên một giá trị mới, một biến tính về chất. Kinh ngạc và ngỡ ngàng, thậm chí bàng hoàng là thế, và đó là cảm giác thú vị chính tôi đã trải qua. Và tôi đoán chắc  rằng Phong Lê thân quý của tôi cũng không phải là ngoại lệ.

85 chân dung văn hóa văn chương Việt là một cuốn sách có khối lượng vật thể lớn. 800 trang khổ 16x24cm. Nặng trĩu kệ sách; và  mới chỉ cầm trên tay  đã thấy rưng rưng cảm động trước một công cuộc lao động văn chương bền bỉ và tận tụy.  Càng cảm động và kính trọng hơn vì lướt qua các trang sách đã nhận ra cái vị thế của người viết cũng như tầm vóc quy mô không hề  nhỏ  của nội dung cuốn sách. Và do vậy, tự lượng sức mình, chỉ xin  được gạch dòng mấy cảm nghĩ bước đầu khi sơ ngộ trước tác này của giáo sư.

a. Nếu tính từ chân dung Chu Văn An sinh năm 1292 đến tác giả thứ 85 là nhà văn Dương Hướng sinh năm 1949, nghĩa là từ các tên tuổi làm nên các chuyển động lớn trong văn học thời trung đại đến một vài tác giả tiêu biểu của văn học Việt ngày hôm nay, khi văn học nước nhà đang chuyển vào quỹ đạo hiện đại, thì cuốn sách đã ôm trùm một không gian - thời gian xuyên suốt gần 10 thế kỷ. Cuốn sách là một cuộc gặp gỡ  lớn của các tài tử văn nhân, một kỳ ngộ, một cuộc trình diện, một đại hội hoa đăng tưng bừng của một thời kỳ lịch sử vẻ vang của văn chương văn hóa nước nhà. Đáng biểu dương thay công lao người mời gọi, người tổ chức!

b. Bạn là ai, câu trả lời rất dễ khi bạn cho tôi biết bạn giao thiệp với ai. Đó là diễn dịch nôm na một câu ngạn ngữ Pháp “Dit moi qui tu hantes  je dis qui tu es”. Soi vào từng chân dung của mỗi tác giả trong cuốn sách lớn này, hơn ở đâu hết, bạn đọc có thể thấy hiện lên đằng sau mỗi chân  dung là hình bóng đích thực của bạn tôi, nhà văn Phong Lê, chân dung văn nhân thứ 86 giấu mình trong cuốn sách này. Kỹ lưỡng, khoa học, cẩn trọng, thấu đáo đến kỳ cùng, nhiệt thành đến mỗi ý tưởng, trên mỗi trang văn. Và quan trọng, góp một tiếng nói định vị giá trị của mỗi cá nhân tên tuổi trong dòng chảy của văn học văn hóa, một việc làm khó khăn, đòi hỏi một năng lực lớn cùng sự dũng cảm và tự tin. Đó là Phong Lê. Một cốt cách say mê, một cơn nhiệt hứng dĩ tận vi độ, một tài năng uyên ảo, một tư duy minh triết, một niềm tin chính trực, một  bút pháp uyển chuyển, một sức làm việc phi thường, đó cũng chính là nhà văn, nhà lý luận phê bình, nhà văn học sử xuất sắc, là giáo sư Phong Lê bạn tôi.

c. Tham bác cuốn sách này sẽ là công việc của các nhà lý luận phê bình, các nghiên cứu sinh, các sinh viên, học sinh văn khoa, các nhà văn hóa, các chuyên gia về khoa học xã hội và nhân văn. Và của các nhà văn như tôi nữa! Vì tôi phải thú thật một lần nữa rằng, đọc những  bài viết của Phong Lê về các nhà văn, tôi càng hiểu thêm bạn tôi ở một khía cạnh rất dễ thấy nhưng thường bị khuất lấp vì có lẽ ít được coi trọng. Phong Lê viết chân dung các nhà văn trong sự trìu mến thiết tha đặc biệt hiếm hoi. Ông xa lạ với cách viết quan phương, có tính liệt kê biên niên sử lạnh lùng. Ông không đứng ngoài quan sát rồi nhận định. Ông không phải là kẻ đứng bên lề các tài tử văn nhân. Ông hòa nhập với họ, Ông giao hòa với họ. Ông chia sẻ với họ. Ông tâm tình với họ. Ông đồng hành với  họ, vui buồn cùng họ. Trong họ có phần máu thịt của  ông. Ông nói về họ trong cái cuộc  đời mà ông cùng chung sống. Ông nâng niu chăm sóc sóc họ như kiểu các nhà tiểu thuyết đối đãi với các nhân vật của mình.

85 chân dung trong cuốn sách này, đậm nhạt khác nhau, nhưng đều là các nhân vật của Phong Lê, do chính ông mang nặng đẻ đau sinh ra họ. Như kiểu các  tiểu thuyết gia  tạo ra các nhân vật của mình. Bởi vì trên đại thể thì dù là nhà phê bình hay  nhà tiểu thuyết  thì ai cũng phải  thực hiện các thao tác như là căn cứ và thực tại rồi tuyển chọn, nhào nặn, cố kết, tạo dựng nên hình tượng… và trên hết là phải dồn vào đó tất cả tâm huyết tình cảm rung động của mình.

Phong Lê dồn hết tâm huyết, tình cảm và rung động của mình vào mỗi  bức chân dung. Chân dung đó là của người mang tên, và cũng là tình yêu ông ông dành cho họ. Những trang viết về Quang Dũng thực sự là thấm đẫm tình thương mến, đọc mà muốn ứa nước mắt cùng ông, vì xót xa quá cho một kiếp phận thi nhân tài năng bậc nhất mà cả đời lận đận trong oan khổ. Đọc Chế Lan Viên thấy ông  thấu hiểu  đến tận cùng tâm sự khắc khoải của thi sĩ tài hoa  sâu sắc này. Chưa biết là có đúng hay không, nhưng đọc những dòng ông viết về Trần Dần  thấy ông chia sẻ hết  lòng với nỗi truân chuyên của cái tài với cái mệnh, của cái sự bất thuận  giữa ngôn và hành của thi sĩ tài ba độc đáo này. Nguyên Hồng và Tô Hoài có lẽ là hai chân dung, hai nhân vật được Phong Lê chăm sóc cẩn thận nhất. Trân trọng hết lời, thiện cảm được bộc lộ bằng tất cả vốn chữ nghĩa, nhưng ông cũng  đâu có  tâng nịnh dễ dãi một chiều. Định vị cho được giá trị của người là  việc làm  không dễ dàng gì. Nhưng tác giả 85 chân dung chưa bao giờ lảng tránh việc thổ lộ chính kiến ngay thẳng của mình và ông đã hoàn thành xuất sắc việc đó bằng một tình yêu thật sự với các nhân vật của mình. Một tình yêu trang trọng. Một tình yêu sôi nổi. Một tình yêu quyến luyến. Một tình yêu chân thật.

Một chữ tình duy trì thế giới. Một  chữ tài tô đẹp càn khôn. Phong Lê là tài  và tình. Phong Lê - một phong cách chính luận trữ tình. Phong Lê -người tình của các nhà văn hóa văn nhân. Vì chính Phong Lê đã là một tình nhân của văn chương. Trước này chưa thấy có đấng bậc văn chương tài danh nào mà không  sống  nặng  tình, không thuộc nòi tình!

d.  Trong bài viết nhan đề Trữ lượng Ma Văn Kháng in trên báo Văn nghệ 2 số 20 và 21 tháng 5 năm 2015,  Phong Lê viết:  Nếu muốn tìm đến sự phong phú của ngôn ngữ - áp cận được vào thì hiện tại tôi nghĩ cần đọc Ma Văn Kháng. Và trước đó - Tô Hoài. Đó là hai trong số ít người viết có được cả một kho chữ thật rủng rỉnh để tiêu dùng. Và do có cả một cái kho, nên anh là người không ưa dùng những chữ mòn; và ít khi làm cho mòn chữ. Dẫu là quen hoặc lạ, chữ nghĩa khi đã qua tay Ma Văn Kháng là cứ ánh chói lên cái nội lực bên trong của nó.

Đọc nó  mà tôi sung sướng xen lẫn ngượng ngùng. Nay tôi xin gửi lại lời khen đó cho chính tác giả của nó: Phong Lê. Chính là Phong Lê trong cuốn sách này mới đúng là chủ nhân của một tổng kho chữ nghĩa rủng rỉnh để tiêu dùng. Chúng là những chữ nảy sinh từ sự uyên bác trong học thuật và sự giàu có trong cuộc sống của  giáo sư - nhà văn./. 

Ma Văn  Kháng - 5/2018 

HL.